Historia ZPPnO

Home  »  Historia ZPPnO

HISTORIA ZWIĄZKU PISARZY POLSKICH NA OBCZYŹNIE
W momencie zakończenia drugiej wojny światowej poza terenem polskim znalazło się kilkudziesięciu pisarzy, wielu z nich o pokaźnym dorobku literackim. W momencie cofnięcia uznania rządowi polskiemu stanęli oni przed dylematem podobnym do tego, z jakim musieli się zmierzyć żołnierze: pozostać na Zachodzie, czy też wrócić do Polski, rządzonej przez komunistów. Decyzja pozostania na obczyźnie miała charakter polityczny i nic dziwnego, że tworzeniem nowego związku zrzeszającego ludzi pióra zajął się były minister informacji w rządzie emigracyjnym, znany publicysta, filolog prof. Stanisław Stroński. Sprawa utworzenia nowej organizacji stała się tym pilniejsza, że Międzynarodowy PEN-Club odebrał uznanie PEN-Clubowi na Obczyźnie, do której należało wielu polskich pisarzy mieszkających w Londynie.

Na jesieni 1945 r. powstał Komitet Organizacyjny, do którego ? obok Strońskiego ? weszli: Stanisław Baliński, Antoni Bogusławski, Stefan Gacki, Józef Kisielewski, Tymon Terlecki, Stefania Zahorska. W czerwcu 1946 r. podczas zebrania w Sztokholmie Międzynarodowy PEN-Club uznał oddział tej organizacji w Warszawie. Polski oddział w Londynie został rozwiązany 1 sierpnia 1946 r., a w dwa tygodnie później na zebraniu założycielskim powstał Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie i uchwala swój statut. We wstępie do tego dokumentu czytamy: Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie, wierny zasadom wolności narodu i człowieka, swobody myśli i słowa pisarza, zajmuje się sprawami twórczości pisarskiej polskiej, krzewieniem jej znajomści wśród rodaków na obczyźnie, ich pisarzami zapoznawaniem z nią krajów innych i nawiązywaniem stosunków z ich pisarzami, zwłaszcza pracującymi w podobnych warunkach jak członkowie ZPPnO, obroną własności i praw autorskich oraz w granicach możliwości udzielaniem pomocy wszelkiego rodzaju i wszędzie pisarzom polskim.

Statut zmieniano później kilkakrotnie. Najważniejszych zmian dokonano po 1989 r. ? zezwalając członkom ZPPnO do wstępowania do organizacji twórczych w Polsce, a także rozszerzając członkostwo na pisarzy mieszkających w Polsce oraz na pisarzy obcych piszących w języku polskim. W 2011 r. na Walnym Zebraniu uchwalono nowy statut, zgodny z wymogami prawnymi Wielkiej Brytanii.

Najwcześniejsza lista członków Związku nosi datę 3 grudnia 1947 r.; znajdują się na niej 102 nazwiska. Olbrzymia większość pisarzy to mieszkańcy Wielkiej Brytanii, ale są też osoby mieszkające w Belgii, Francji, Meksyku, Palestynie, Stanach Zjednoczonych, Szwajcarii i we Włoszech.

Od samego początku ZPPnO jest organizacją o charakterze związku twórczego, ale też polityczną. Taki charakter mają pierwsze spotkania publiczne organizowane przez ZPPnO np. ?Myślą w Ojczyźnie”, podczas którego poeci czytali swoje wiersze, ale też znalazły się wystąpienia na temat sytuacji w Polsce, postawie moralnej pisarzy i zadaniach wobec emigracji i kraju.

Charakter polityczny miała też uchwała, podjęta w 1947 r. wzywająca pisarzy emigracyjnych, by nie drukowali swoich utworów w wydawnictwach krajowych; uchwała została przyjęta jednomyślnie. Uchwała ta została powtórnie przegłosowana w 1956 r., ale wówczas przeciwko tej uchwale głosowało kilkoro członków Związku. Niektórzy wystąpili z organizacji, chcąc drukować w wydawnictwach krajowych. W rok później uchwała została zliberalizowana; stwierdzono w niej: Walne Zebranie stoi na stanowisku, że o publikowaniu w Kraju decydować winno sumienie pisarza jako wolnego człowieka, dążącego do wyzwolenia Ojczyzny, gdy jest to w jego przekonaniu służba kulturze polskiej, niepodająca go w zależność od aparatu totalitarystycznego nadal działającego w Kraju.

W ciągu blisko 70 lat działalności ZPPnO organizował spotkania autorskie członków należących do Związku (m.in. Alicji Iwańskiej, Mai Elżbiety Cybulskiej, Józefa Garlińskiego, Zofii Romanowiczowej, Ignacego Wieniewskiego, Herminii Naglerowej, Marii Danilewicz-Zielińskiej, Jana Rostworowskiego, Józefa Łobodowskiego, Reginy Wasiak-Taylor, Andrzeja Krzeczunowicza), z pisarzami do Związku nienależącymi, ale których osiągnięcia były z punktu widzenia kultury polskiej ważne (np. spotkania z pisarzami skupionymi wokół pisma ?Kontury”), a także przyjeżdżającymi z Polski (m.in. z Władysławem Bartoszewskim, Janem Józefem Lipskim, Stefanem Kisielewskim, ks. Janem Twardowskim, Kazimierą Iłłakowiczówną). Organizowane były też spotkania poświęcone twórcom, którzy odegrali ważną rolę w życiu kulturalnym Polski m.in. Adamowi Mickiewiczowi, Marii Pawlikowskiej Jasnorzewskiej, Cyprianowi Kamilowi Norwidowi, Janowi Lechoniowi, Bolesławowi Leśmianowi, i wielu innym). W 1980 r. zorganizowano wieczór twórczości Czesława Miłosza (późniejszy noblista zostałnagrodzony przez ZPPnO w 1958 r.) . Niestety, poeta wówczas nie przyjechał do Londynu, uczynił to w 1985 r. i spotkał się z publicznością w Teatrze POSKu. Organizowano również wieczory o charakterze historycznym, czasem z udziałem angielskich historyków m. in. prof. Michaela RD Foota, prof. Normana Daviesa, promocje książek, dyskusje, a także wystawy np. wydawnictw niezależnych (1982), Oficyny Poetów i Malarzy (2008). Obecnie Związek prowadzi ?Czytanie poezji znanych polskich poetów” ? podczas tych  spotkań przypominane są utwory współczesnych poetów zarówno tworzących w Polsce (Wisława Szymborska, Tadeusz Różewicz, Rafał Wojaczek, Miron Białoszewski), jak i na emigracji (Adam Czerniawski); spotkania połączone są z rozmową z publicznością.

W grudnia 2012 r.  zainaugurowany został Salon Literacki w Ognisku Polskim, na który zapraszani są wybitni twórcy, zarówno z Polski jak i mieszkający za granicą.

Związek występował w obronie prześladowaniom w krajach komunistycznych, m.in.: w 1956 r. wydał oświadczenie solidarności z walczącymi Węgrami (odpowiedź na apel pisarzy węgierskich), przeciwko cenzurze w PRL, która uniemożliwia dostęp czytelników do wydawnictw emigracyjnych (1970), solidarności z prof. Andrzejem Sacharowem i Aleksandrem Sołżenicynem, przesłany na ręce przewodniczącego Międzynarodowego PEN-Clubu (1973), wystosował list w sprawie odmowy wydania paszportu Stanisławowi Barańczakowi, który otrzymał Katedrę Polonistyki Uniwersytetu Harvardzkiego (1979), w obronie intelektualistów aresztowanych i prześladowanych w Polsce (1982).

Od 1951 r. ZPPnO przyznaje Nagrody Literackie. Miały one różny charakter, fundowane były przez różne osoby i instytucje. Przez wiele lat otrzymywać mogli je wyłącznie pisarze mieszkający i tworzący poza Polską. Regulamin Nagród ulegał zmianom. Obecnie mogą je otrzymywać także pisarze mieszkający w Polsce za prace poświęcone emigracji. Z okazji 60-lecia Nagród ZPPnO (2011) odbyła się uroczysta sesja popularno-naukowa, wystawa przygotowana przez Bibliotekę Polską w Londynie (z inicjatywy Związku), wieczór poświęcony poezji Stanisława Balińskiego oraz kolację literacka z udziałem pisarzy i przyjaciół pisarzy.

Związek prowadził przez wiele lat ożywioną działalność wydawniczą. Był to druk zarówno książek poszukiwanych przez emigrantów np. ?Poezje wybrane” Adama Mickiewicza w wyborze Wiktora Weintrauba z przedmową Jana Lechonia, jak i utworów napisanych przez pisarzy emigracyjnych. W 1955 r. rozpoczęto wydawanie serii poświęconej najwybitniejszym polskim twórcom Po ?Mickiewicz Żywy” ukazały się kolejno tomy poświęcone Wyspiańskiemu, Conradowi, Krasińskiemu, Norwidowi, Sienkiewiczowi. Ostatni tom wyszedł w 1966 r. Ponadto wydane zostały opracowania na temat literatury emigracyjnej: Tymona Terleckiego dwutomowa praca ?Literatura polska na obczyźnie” (1964-65) i Marii Danilewicz-Zielińskiej ?Szkice o literaturze emigracyjnej” (1978). Działałność wydawniczą w 2014 r. wznowiła Grupa Artystyczna KaMPe, wydając tomiki poezji.

Od 1976 r. ZPPnO wydaje pismo Pamiętnik Literacki. (nie należy mylić z periodykiem naukowym wydawanym we Wrocławiu). Do 2006 r. pismo wychodziło raz na rok, obecnie dwa razy do roku.

Po przemianach 1989 r. w Polsce, Związek nawiązał współpracę ze Stowarzyszeniem Pisarzy Polskich, działającym w kraju. Londyńska delegacja wzięła udział w zlocie pisarzy polskich w Warszawie, a prezes ZPPnO Józef Garliński był wiceprzewodniczącym tej imprezy (1991).

W 2010 r. przy Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie powstało Koło Młodych Poetów KaMPe, które pod wodzą Aleksego Wróbla prowadzi ożywioną działalność, propagując twórczość młodych ludzi pióra, a także piosenkarzy i muzyków. Przez pewien czas prowadziło też (Maria Jastrzębska) warsztaty kreatywnego pisania, których plon został przedstawiony na spotkaniu z publicznością.

W początkowych latach istnienia Związek dbał o warunki bytowe swoich członków. W 1947 r. kupiona została nieruchomość w londyńskiej dzielnicy Finchley. Dom Pisarza przetrwał jako własność Związku do 1971 r., mieszkali tam dłużej lub krócej w różnych okresach m.in. Krystyna i Czesław Bednarczykowie, Stanisław Gliwa, Gustaw Herling-Grudziński, Adam i Lidia Ciołkoszowie, Tadeusz Nowakowski, Tadeusz Sułkowski i wielu innych. Była to także siedziba Związku, w której odbywały się spotkania koleżeńskie z pisarzami z kraju m.in. podejmowano tam Marię Dąbrowską, Hannę Malewską, Jerzego Ficowskiego, Jerzego Zawieyskiego, Jacka Woźniakowskiego, Stefana Kisielewskiego i innych.

Dwukrotnie doszło do zmiany nazwy Związku. W 1966 r. zamiast ?na obczyźnie” Walne Zebranie zmieniło nazwę na ?na Uchodźstwie”. Do starej nazwy powrócono w 1977 r. W 2004 r. zmieniono nazwę na: Związek Pisarzy Polskich Zagranicą, ale ta przetrwała zaledwie trzy lata i decyzją Walnego Zebrania powrócono do nazwy tradycyjnej.

Oprac. KB