sie 1, 2025
KBBZakład Współczesnej Kultury Literackiej i Artystycznej Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie oraz Ośrodek Badań Dziedzictwa Emigracji Polskiej Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie zorganizował sympozjum poświęcone wybranym aspektom przekładu i recepcji twórczości Olgi Tokarczuk – jednej z najważniejszych autorek współczesnej literatury europejskiej, laureatki Literackiej Nagrody Nobla za rok 2018. Sympozjum odbyło się 23.07.2025.
Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne
Kim jest tłumacz literatury? Czy to osoba, która stara się możliwie wiernie przełożyć słowa z jednego języka na inny? A może jego rola jest znacznie szersza – przecież nie chodzi tylko o słowa, lecz także o to, co autor miał na myśli? A może – jeszcze głębiej – tłumacz to pośrednik między różnymi kulturami?
Nad tymi i wieloma innymi zagadnieniami związanymi z przekładem literackim zastanawiali się uczestnicy seminarium zatytułowanego „Olga Tokarczuk – nieprzetłumaczalna. Literatura jako tłumaczenie świata”. Spotkanie zostało zorganizowane przez Polski Uniwersytet na Obczyźnie oraz Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Było to z pewnością interesujące popołudnie – ujęcia teoretyczne, przedstawiane w sposób naukowy, przeplatały się z praktycznymi doświadczeniami tłumaczy zmagających się z wyzwaniem przekładania trudnych tekstów literackich na inne języki, tak aby także odbiorca nieznający kontekstu historycznego mógł zrozumieć intencje autora. Choć tematem przewodnim była twórczość polskiej noblistki, niejednokrotnie wychodzono poza jej dzieła.
Po powitaniu uczestników przez prof. Włodzimierza Mier-Jędrzejowicza głos zabrała dr Justyna Gorzkowicz. Przywołała opinię pisarza Huculszczyzny, Stanisława Vincenza, który starał się „przełożyć” historię tego regionu na język zrozumiały innym kulturom. W swojej twórczości – podobnie jak Olga Tokarczuk – posługiwał się „rzeczywistością przetworzoną”. Vincenz uważał przekład literatury za ogromną odpowiedzialność – tłumacz nie tylko interpretuje pisarza, ale również bywa mediatorem między różnymi kulturami.
O wyjątkowym wyzwaniu, jakim było przetłumaczenie „Ksiąg Jakubowych” Olgi Tokarczuk, mówiła dr Dorota Burda-Fischer z Haifa Interdisciplinary Unit for Polish Studies (University of Haifa). Skomplikowany życiorys, żyjącego w XVIII wieku samozwańczego Mesjaszu z Podola, jego związki z islamem, przejście na katolicyzm – to niewygodna część historii judaizmu, o której wielu wolałoby zapomnieć. Decyzja o wydaniu przekładu tej powieści była zatem aktem odwagi, tym bardziej, że przystąpiono do tego wyzwania zanim Tokarczuk otrzymała Nagrodę Nobla. Przekładu dokonała Miriam Borenstein, a praca nad nim trwała kilka lat. Książka ukazała się w 2020 roku, gdy autorka była już znana na całym świecie. Tłumaczeniu towarzyszył zespół ekspertów, którzy sięgali po hebrajskie źródła przywoływane przez Tokarczuk, które czasem przytaczane są przez pisarkę z odstępstwem od oryginałów. Przekład ten stał się wzorcowy i stanowi dziś punkt odniesienia dla tłumaczy pracujących nad przekładami na inne języki. Ukazanie się książki w Izraelu wywołało żywą dyskusję, wykraczającą poza literaturę – niektórzy krytycy zarzucali Tokarczuk, że ukazuje Jakuba Franka w zbyt pozytywnym świetle.
Dr Justyna Gorzkowicz przeprowadziła wywiad z Antonią Lloyd-Jones, która opowiadała – barwnie i anegdotycznie – o swoich spotkaniach z Olgą Tokarczuk oraz o pracy tłumacza literatury polskiej na język angielski. Jej zdaniem Tokarczuk ma szczęście do tłumaczy – „Księgi Jakubowe” przetłumaczyła wybitna Jennifer Croft. Lloyd-Jones wspomniała także o przekładach na niderlandzki i francuski. Podkreśliła, że noblistka bardzo dba o relacje ze swoimi tłumaczami. Co dwa lata organizuje w swojej miejscowości spotkania, które stanowią doskonałą okazję do wymiany doświadczeń.
Lloyd-Jones zauważyła również, że przekłady bywają krótsze od oryginałów, gdyż fragmenty uznane za nieprzekładalne, o ile nie są kluczowe dla treści, są po prostu opuszczane. Przyznała, że kiedy wraca do swoich wcześniejszych tłumaczeń, dostrzega te opuszczenia i dziś wiedziałaby, jak sobie z nimi poradzić. Lepiej poznała język polski i kulturę, z której teksty wyrastają. Jako przykład przytoczyła fragment powieści „Dom dzienny, dom nocny” (House of Day, House of Night), który sprawił jej wiele trudności. W nowej edycji, która ukaże się wkrótce, fragmenty w pierwszym wydaniu opuszczone zostaną przywrócone. „Lepiej poznałam język polski – mówi tłumaczka – i lepiej poznałam Olgę, a więc wiem, co chciała przekazać”.
Dr Katarzyna Zechenter skupiła się na mowach noblowskich, porównując przemówienia Wisławy Szymborskiej i niemal dwie dekady późniejsze Olgi Tokarczuk. Zwróciła uwagę, że tradycja takich wystąpień pojawiła się dopiero po II wojnie światowej. Henryk Sienkiewicz ograniczył się do kilku zdań, dziękując za nagrodę i podkreślając cierpienie, ale i siłę Polski. Władysław Reymont, już ciężko chory, nie pojechał do Sztokholmu i nie przesłał żadnego przemówienia. Czesław Miłosz mówił o potrzebie bezkompromisowości w obliczu konfliktów. Wisława Szymborska wystąpiła jako krytyczka samej siebie, podkreślając wagę niewiedzy i ciekawości świata. Olga Tokarczuk natomiast wygłosiła niemal godzinne przemówienie, w którym analizowała otaczającą rzeczywistość i mówiła o konieczności otwarcia się na „świat inny niż ludzki” oraz o granicach ludzkiego poznania. „W przypadku polskiego pisarza – podkreśliła dr Zechenter – mówienie o własnym pisaniu wiąże się z refleksją nad szczególną rolą, jaką literatura odgrywa w polskiej kulturze od czasów romantyzmu”.
Ostatni referat przedstawiła Agnieszka Puchalska, doktorantka z SSEES (School of Slavonic and East European Studies). Skupiła się na dwóch esejach: Waltera Benjamina „Zadanie tłumacza” oraz Olgi Tokarczuk „Prace Hermesa. Jak tłumacze codziennie ratują świat?”. Benjamin postrzegał tłumacza jako odkrywcę głębokich relacji między językami, zaś Tokarczuk porównała jego rolę do Hermesa – boskiego posłańca. Dobrze wykonany przekład nie tylko ujawnia intencje autora, ale staje się też osobnym dziełem, nadającym oryginałowi nowe wymiary.
Dyskusję z publicznością poprowadziła dr Agnieszka Szajner. W moim odczuciu rozmowa trwała zbyt długo, a poruszane tematy coraz bardziej odbiegały od głównego wątku seminarium.
Katarzyna Bzowska, Tydzień Polski, 1.08.2025
Moderatorki sympozjum: dr Agnieszka Szajner i dr Justyna Gorzkowicz, Fot. Wojciech Klas
PROGRAM / PROGRAMME
15:00–15:15
OTWARCIE SYMPOZJUM I WPROWADZENIE / OPENING & INTRODUCTION
* Prof. Włodzimierz Mier-Jęrzejowicz (Rector of PUNO)
* Dr Justyna Gorzkowicz: Tłumacz jako mediator międzykulturowy / Rethinking Translation as Cultural Mediation
15:15–16:45
BLOK I – KONTEKSTY TŁUMACZENIA I RECEPCJI / BLOCK I – CONTEXTS OF TRANSLATION AND RECEPTION
Prowadzenie / Chair: Dr Justyna Gorzkowicz (czas trwania / duration: 2 x 45 min.)
* Dr Dorota Burda-Fischer (Haifa Interdisciplinary Unit for Polish Studies, University of Haifa): Tłumaczenie i recepcja „Ksiąg Jakubowych” w języku hebrajskim / Translation and Reception of “The Books of Jacob” in Hebrew
* Prowadzić tekst przez języki. Tłumacząc Tokarczuk / Guiding a Text Through Languages: Translating Tokarczuk. Conversation with Antonia Lloyd-Jones
16:45–17:00
Przerwa kawowa / Coffee break
17:00–17:40
BLOK II – W BRYTYJSKIM OBIEGU AKADEMICKIM / BLOCK II – IN THE BRITISH ACADEMIC CIRCULATION
Prowadzenie / Chair: Dr Agnieszka Szajner (czas trwania / duration: 2 x 20 min.)
* Prof. Katarzyna Zechenter (University College London): Olga Tokarczuk i Wisława Szymborska. Paradoksy, wiedza i literatura / Olga Tokarczuk and Wisława Szymborska: Paradoxes, Knowledge, and Literature
* Agnieszka Puchalska (doktorantka / PhD Candidate, UCL SSEES): Nowe życie tekstu? Olga Tokarczuk, Walter Benjamin i znaczenie przekładu / A New Life for the Text? Olga Tokarczuk, Walter Benjamin and the Meaning of Translation
17:40–18:40
Dyskusja moderowana z udziałem publiczności / Moderated Discussion with the Audience
Moderator: Dr Agnieszka Szajner
18:40–19:00
Zakończenie i rozmowy nieformalne przy poczęstunku / Closing Remarks and Informal Conversations over Light Refreshments
KOMITET ORGANIZACYJNO-NAUKOWY / ORGANISING COMMITTEE: dr Justyna Gorzkowicz (OBeDEP, PUNO), dr Agnieszka Szajner (PUNO), red. Regina Wasiak-Taylor (ZPPnO), Wojciech Klas (PUNO), Urszula Lennik (PUNO), Małgorzata Mroczkowska (ZPPnO)
