Krzysztof Malski. Bohater mimo woli

Krzysztof Malski. Bohater mimo woli

W Londynie odbyła się promocja najnowszej książki dziennikarki, Katarzyny Bzowskiej. (Polska promocja miała miejsce w maju tego roku podczas Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie). Chłopiec wyklęty to opowieść o Krzysztofie Malskim, który jako dziecko stał się niejako mimo woli bohaterem Powstania Warszawskiego. Po wojnie „chłopcem wyklętym”, działaczem podziemnej organizacji ROMS – Ruchu Oporu Młodzieży Szkolnej. Organizacja ta była kierowana przez Mariana Kuziora. Komunistyczne służby specjalne prowadziły systematyczną inwigilację. Teczki na temat młodocianych konspiratorów zachowały się do dziś, i to między innymi z nich Katarzyna Bzowska czerpała materiały do swojej książki.

Doświadczenia powojennego podziemia, aresztowania, przesłuchania, inwigilacja, szykany spowodowały, że Malski nosił w sobie traumę.

W spotkaniu poświęconym promocji książki wziął udział na zaproszenie autorki gość specjalny, znawca emigracyjnego piśmiennictwa, prof. Rafał Habielski. Profesor omówił tło historyczne i polityczne życiorysu Krzysztofa Malskiego. Fragmenty książki odczytał znany aktor londyńskich scen, Janusz Guttner. Spotkanie poprowadziła dziennikarka, Elżbieta Smoleńska, która przypomniała, że Krzysztof Malski był również współzałożycielem kultowej krakowskiej „Piwnicy pod Baranami”, a w Londynie zajmował się również fotografią artystyczna i modową. Na dowód tego Elżbieta Smoleńska pokazała artykuł „Dziennika Polskiego” z 2004 roku z tekstem Katarzyny Bzowskiej i zdjęciami Krzysztofa Malskiego z sesji mody zmarłego właśnie słynnego włoskiego projektanta mody, Giorgio Armaniego. Katarzyna Bzowska jako dziennikarka i Krzysztof Malski, jako fotograf przez wiele lat współpracowali ze sobą w „Dzienniku Polskim”.

Książka, wydana przez Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie w Londynie, została zaprojektowana i przygotowana do druku przez grafika, Zuzannę Lipińską. Na obwolucie książki pojawiła się praca artysty Piotra Kirkiłło. Jej symbolikę podczas wieczornego spotkania wyjaśniła wdowa, Teresa Malska: w obłokach buja Krzysztof, a poniżej, na moście, widać postać kobiety, to jego żona, Teresa z dwiema córkami. Praca jest wyrazem hołdu Piotra Kirkiłło dla Krzysztofa.

Na sztalugach podczas spotkania wyeksponowano kilka fotografii artystycznych Malskiego, ponieważ, co podkreśliła Elżbieta Smoleńska, Malski angażował się w środowisku artystycznym Londynu, brał udział w licznych wystawach APA (Stowarzyszenia Artystów Plastyków w Wielkiej Brytanii, do którego należał).

Publikacja nosi tytuł Chłopiec wyklęty. Jest to jednak tytuł „na przekór”. Sam bohater książki nie lubił określenia „żołnierz wyklęty”. Podczas sesji pytań w trakcie spotkania autorskiego wątek ten podjął Jacek Jezierzański. Jego zdaniem samo słowo „wyklęty” nosi w sobie ładunek negatywnej emocji, a przecież żołnierze powojennego podziemia walczyli o słuszną sprawę i o wolną Polskę.

Książka zalicza się do gatunku reportażu historycznego, co podkreślał zarówno prof. Habielski, jak i Katarzyna Bzowska. Pierwotnie autorka planowała napisać książkę we współpracy z jej bohaterem niestety plany pokrzyżowała śmierć Krzysztofa Malskiego.

Autorce udało się jednak zebrać ogromny, pochodzący z wielu źródeł materiał: wywiady, dokumenty, fotografie czy też archiwalia Instytutu Pamięci Narodowej – dawne teczki bezpieki. Jak przyznała Katarzyna Bzowska później nastąpił najtrudniejszy, „ostatni etap: twórczy, poszukiwania idei spięcia tej różnorodności w jedną całość”.

Janusz Guttner czytał niezwykle barwne fragmenty wspomnień powstańczych Malskiego, zawarte w książce, ale również powstańczy wiersz Anny Świrczyńskiej, z którym sam Malski się utożsamiał. Czuł jego prawdziwość i odnajdywał w nim swoje własne powstańcze doświadczenia.

Rozprawa Bzowskiej przedstawia nie tylko postać głównego bohatera, Krzysztofa Malskiego, ale pokazuje również sylwetki innych osób, związanych z jego życiem – m.in. brawurowym napadem młodych konspiratorów na kasę stacji kolejowej (Alfons Budny, Elżbieta Marcinkówna, Paweł Lipka, Jan Zajfert) i przyjaciół czy rodziny Krzysztofa (malarz Janusz Tarabuła, kuzyn Bartłomiej Kisielewski, żona Teresa Malska, córka Karolina Malska-Darley).

W książce można też znaleźć skrócony rys historyczny Tarnowskich Gór, w których rozgrywały się powojenne dramaty młodych ludzi.

Chłopiec wyklęty to doskonały przykład, na którym młodzi adepci szkół dziennikarskich mogą się uczyć warsztatu. W jaki sposób konstruować reportaż, aby swą formą nie odpychał, jak umiejętnie wpleść różnego typu źródła na pierwszy rzut oka w ogóle ze sobą niepowiązane.

Autorce należy pogratulować znalezienia świetnej pisarskiej koncepcji oraz pomysłu mini-wystawy prac artystycznych Krzysztofa Malskiego, natomiast Elżbiecie Smoleńskiej zręcznego poprowadzenia spotkania i odnalezienia ciekawych, acz mniej znanych smaczków biograficznych, jak choćby z krakowskiego okresu początków „Piwnicy pod Baranami” czy kariery fotografa- paparazzi słynnych dyktatorów mody, w tym Giorgio Armaniego.

***

Publikacja została podzielona na sześć głównych rozdziałów: 1. Dziecko wojny. Opowieść Krzysztofa, 2. Tarnowskie Góry. Miasto trzech narodowości, 3. Nie tylko nauka, 4. Ze szkoły do więzienia, 5. „Dzieci Października Patrzą na Zachód”, 6. Londyńska przystań. Oczywiście dodatkiem do tego na początku i na końcu są teksty objaśniające punkt widzenia autorki związany z bohaterem tworzące Wstęp i Zakończenie. Bzowska poruszyła w nich również kwestie i problemy, na jakie napotkała podczas pracy nad książką. Dzieło zawiera również indeks osobowy oraz sześćdziesiąt cztery zdjęcia i ryciny (nie licząc wspomnianej już grafiki). Książka mogła się ukazać także dzięki wsparciu Polonia Aid Foundation Trust.

Wojciech Klas „Tydzień Polski”, 13.09.2025

Katarzyna Bzowska, Chłopiec wyklęty, Londyn: Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie, 2025, 65 il., 257 s.
Promocja książki odbyła się 6 września w Sali Orłów w POSK.