Jedno spotkanie, dwa wykłady

Jak podkreśliła Regina Wasiak-Taylor, prezes ZPPnO, otwierając spotkanie z Jolantą i Januszem Pasterskimi, po raz pierwszy Związek gości małżeństwo zajmujące się literaturą, w tym literaturą emigracyjną. Pasterscy od lat pracują na Uniwersytecie Rzeszowskim.

Zacznijmy od not biograficznych. Prof. dr hab. Jolanta Pasterska – literaturoznawczyni, pracuje w Zakładzie Teorii i Antropologii Literatury Instytutu Polonistyki i Dziennikarstwa Uniwersytetu Rzeszowskiego. Obecnie kieruje Pracownią Badań i Dokumentacji Kultury Literackiej. Redaguje serię „Z archiwum pisarza”. Opublikowała ponad 120 artykułów, rozpraw naukowych i haseł słownikowych; redagowała i współredagowała 32 tomy zbiorowe, jest autorką kilku monografii, m.in. poświęconych Leopoldowi Tyrmandowi i Róży Nowotarskiej. Kieruje zespołem pracującym nad Słownikiem biograficznym polskich pisarek emigracyjnych 1939–1989.

Janusz Tomasz Pasterski, profesor nauk humanistycznych, literaturoznawca specjalizujący się w historii literatury polskiej XX wieku, prorektor ds. współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym, pracuje w Instytucie Polonistyki i Dziennikarstwa Kolegium Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Rzeszowskiego. Jest autorem ponad stu artykułów, współautorem wielu książek; przez wiele lat był członkiem redakcji kwartalnika „Fraza” (ostatni numer ukazał się w 2024 r.).

Podczas londyńskiego spotkania profesor Jolanta Pasterska mówiła o zasobach archiwalnych Uniwersytetu Rzeszowskiego, koncentrując się głównie na liczącym 12 tomów, niepublikowanym, rękopiśmiennym pamiętniku Wita Tarnawskiego, syna twórcy słynnej lecznicy w Kosowie. Nakreśliła pokrótce sylwetkę Apolinarego Tarnawskiego – lekarza, który stworzył własny system leczniczy oparty na diecie jarskiej, pracy fizycznej i ćwiczeniach na świeżym powietrzu. Tarnawski wierzył także w skuteczność leczenia głodówką. Sanatorium zyskała sławę – leczyła się w niej elita kulturalna i polityczna międzywojennej Polski.

W dalszej części wykładu przedstawiono fragmenty pamiętnika Wita Tarnawskiego, również lekarza, dotyczące śmierci Mariana Dąbrowskiego. Był to jego drugi pobyt w kosowskiej lecznicy; tym razem nie towarzyszyła mu żona. Wezwana telegraficznie Maria Dąbrowska nie zastała już męża przy życiu. Zareagowała na jego śmierć niezwykle emocjonalnie – obawiano się nawet, że targnie się na własne życie. Choć wcześniej, podobnie jak wielu innych, była zachwycona metodami Tarnawskiego, po latach zmieniła zdanie, pisząc, że „nie wie, jak Tarnawszczyzna mogła zamydlić jej oczy, a doktor to zwykły szarlatan”.

Wystąpienie Janusza Pasterskiego nosiło znacznie bardziej poetycki tytuł: W tej samej służbie nienazwanej: o dwóch wierszach adresowanych do poetów amerykańskich. Nie powinno to dziwić, gdyż Pasterski jest nie tylko naukowcem, ale i poetą. Omówił wiersz Czesława Miłosza skierowany do Allena Ginsberga oraz utwór Janusza Szubera adresowany do Yusefa Komunyakii.

Wiersze adresowane do innych poetów mają długą tradycję – bywają wyrazem hołdu, polemiki lub próbą refleksji nad odmiennymi wizjami poezji i rolą poety. W tym przypadku mamy do czynienia z dwoma utworami polskich poetów skierowanymi do amerykańskich twórców – odmiennych kulturowo i artystycznie, zakorzenionych w różnych tradycjach. Wiersz Miłosza mówi zresztą więcej o nim samym niż o amerykańskim poecie utożsamianym z kontrkulturą. Można go zaliczyć do nurtu konfesyjnego, bliskiego także Ginsbergowi.

Janusz Szuber, podobnie jak Yusef Komunyakaa, należy w Polsce do poetów stosunkowo mało znanych. Również tutaj polski poeta mówi wiele o sobie, zestawiając własne doświadczenia z trudnościami, choć wynikającymi z innych przyczyn, jakie stały się udziałem rówieśnika zza oceanu.

Zarówno Miłosz, jak i Szuber spotkali się z adresatami swoich wierszy. Niestety, amerykańscy poeci nie odpowiedzieli na nie poetycko.